Τί ζητοῦν οἱ ἀσθενεῖς ἀπό τούς θεραπευτές τους

Δ. Μοσχονᾶς, Πρόεδρος τοῦ ΑΝΤΙΣΤΙΓΜΑ (Δίκτυο γιά τά Δικαιώματα καί τίς Παραβιάσεις στό χῶρο τῆς Ψυχικῆς Ὑγείας)

Τά τελευταία 20 χρόνια ἡ Ψυχιατρική καί γενικότερα ὅσοι ἀσχολοῦνται με την Ψυχική Υγεία ἐπαγγελματίες, άσθενεῖς ἤ χρῆστες ἤ καταναλωτές ὑπηρεσιῶν Ψυχικῆς ὑγείας, ζοῦν σημαντικές ἀλλαγές τόσο στό τρόπο θεώρησης καί ἀντιμετώπισης τῶν προβλημάτων τῶν άσθενῶν, ὅσο καί στην ὀργάνωση και τις νομικές και ἐργασιακές μεταβολές σε ὅτι άφορᾶ στούς ἐπαγγελματίες Ψ.Υ.
Παρά το ὅτι το βιοϊατρικό μοντέλο μέχρι σήμερα εἶναι κυρίαρχο στις περισσότερες χῶρες, ἐντούτοις πολλές και διαφορετικές ἐναλλακτικές ἀντιλήψεις καί ἀμφισβητήσεις, φαίνεται να κερδίζουν ἔδαφος με τή συμμετοχή ὅλων τῶν ἐνδιαφερομένων δηλ. ἐπαγγελματιῶν, ἀσθενῶν καί συγγενῶν, ἰδιαίτερα στις ἀγγλοσαξωνικές χῶρες.

Μιά περιήγηση στο χῶρο τῆς Ψυχικῆς ὑγείας σήμερα, θα μᾶς ἔδειχνε ἕνα διογκούμενο κίνημα κριτικῆς τῶν παραδοσιακῶν ἀπόψεων τῆς Ψυχιατρικῆς σε ὅτι ἀφορᾶ στην ἀποκλειστικά ἰατρική-βιολογική θεώρηση τῆς Ψυχικῆς Δχῆς, στις Διαγνωστικές κατηγορίες τοῦ DSM καί στούς συχνά τραυματικούς ὄρους π.χ. Σχιζοφρένεια, στήν αἰτιολογία τῶν Ψυχικῶν Δχῶν ὡς ἐγκεφαλικῶν νόσων.
Ἐν συνεχεία θέματα πού σχετίζονται με την πορεία και ἐξέλιξη τῶν Δχῶν, τις θεραπευτικές πρακτικές και παρεμβάσεις καθώς και ὅτι άφορᾶ την άποκατάσταση, τά θεραπευτικά άποτελέσματα και την ποιοτική και ποσοτική τους ἀξιολόγηση κρίνονται πιά ὄχι μόνο διά μέσου τῶν ἐπιστημονικῶν ἐρευνῶν τῶν ψυχιάτρων, ἀλλά με βάση τις ἀπόψεις τῶν ἀσθενῶν σχετικά μέ τό τί θεωροῦν θεραπευτικό γιά τούς ἴδιους.
Νέες θεραπευτικές παρεμβάσεις σε ψυχολογικό και κοινωνικό ἐπίπεδο ἀποδεικνύονται τεκμηριωμένα πλέον ὅτι εἶναι ἀποτελεσματικές εἴτε ὡς μονοθεραπεία, εἴτε ὡς συνδυασμένη θεραπεία και το πολυπαραγοντικό μοντέλο θεραπείας φαίνεται να κερδίζει ἔδαφος, λόγω τῆς εὐελιξίας του.
Οἱ ψυχοθεραπεύτικές παρεμβάσεις και γενικότερα οἱ ὁμιλοῦσες θεραπεῖες, ἡ θεραπεία περιβάλλοντος και οἱ ἀρχές τῆς Θεραπευτικῆς Κοινότητας φαίνεται να ἔχουν την ἰδιαίτερη προτίμηση τῶν ἀσθενῶν (Consumer Report) ὅπως άναφέρουν σχετικές μελέτες, ἐνῶ άντίθετα οἱ βιολογικές θεραπεῖες ἀντιμετωπίζονται με ἐπιφύλαξη λόγω τῶν παρενεργειῶν τους, ἀλλά και τῆς παθητικότητας πού προκαλοῦν στον θεραπευόμενο.

Ὅπως ἀναφέρουν οἱ Walshe &Ham, 1997 “Ὅλοι πιά ἔχουμε καταλάβει ὅτι τό πιό σημαντικό θέμα σε ὅτι ἀφορᾶ τις ὑπηρεσίες ὑγείας δεν εἶναι τό πῶς θα τις ὀργανώσεις ἤ θα τις χρηματοδοτήσεις, ἀλλά ἄν ἡ φροντίδα πού προσφέρεις ἔχει πραγματικά ἀποτελέσματα.”

Οἱ οἰκονομοτεχνικοί παράγοντες φαίνεται να παίζουν σημαντικό ρόλο και το κόστος τῆς θεραπείας ἐπανεξετάζεται σε συνάρτηση με την θεραπευτική αποτελεσματικότητα.
Ἡ Παγκόσμια Ψυχιατρική Ἑταιρεία, το Φεβρουάριο 2007 ἀναφέρεται στό τεῦχος της σε θέματα που σχετίζονται με συγκρούσεις οἰκονομικῶν συμφερόντων στο χῶρο τῆς Ψυχιατρικῆς, ἐνῶ συχνά πλέον βλέπουμε ἄρθρα πού ἀναφέρονται στη σχέση τῶν φαρμακευτικῶν ἐταιριῶν και τῆς Ψυχιατρικῆς κοινότητος, ἰδιαίτερα τῆς άκαδημαϊκης.
Ἄλλοι συγγραφεῖς ἀναφέρουν την μονόπλευρα ἰατρική-βιολογική ἐκπαίδευση τῶν νέων ψυχιάτρων, και την ἀπόσταση που ἀρχίζουν να διατηροῦν ἀπό τήν συστηματική ἐκπαίδευση σε ψυχοθεραπευτικές τεχνικές ἤ την προσωπική τους ψυχοθεραπεία.
Ἡ σύγχρονη ψυχιατρική στηρίζεται ὑπερβολικά στό ἰατρικό μοντέλο καί δίνει ἰδιαίτερη ἔμφαση στίς  Διάγνωστικές ἐκτιμήσεις. Ἐάν οἱ εἰδικοί υἱοθετοῦσαν μία πιό κοινωνική ἤ θεραπευτικο-κοινοτική προσέγγιση, οἱ θεραπεῖες θά ἤταν πιο ἀποτελεσματικές.

Ἡ κατηγοροποίηση τῆς Ψυχικῆς Δχῆς δεν εἶναι τόσο σαφής καί συγκεκριμένη ὅσο πιστεύουν οἱ περισσότεροι ψυχίατροι. Ἡ διερεύνηση τῶν αἰτιολογικῶν παραγόντων συχνά δέν  λαμβάνει καθόλου ὑπ’ὅψιν τους προσωπικούς, οἰκογενειακούς, ψυχολογικούς ἤ κοινωνικούς παράγοντες πού μπορεῖ νά παίζουν σημαντικότερο ρόλο στήν ὀρθή ἀξιολόγηση τοῦ άτόμου.

Δίνεται πολύ μεγάλη ἔμφαση στίς ἐπιστημονικές-ἑρευνητικές δυνατότητες τῶν διπλῶν τυφλῶν μελετῶν και ὄχι στην προσωπική ἱστορία τοῦ κάθε προσώπου πού ὑποφέρει.

Τό Στίγμα τῆς Ψυχικῆς Ἀσθένειας ἐπίσης σε συνδυασμό με τον ἀκούσιο ἐγκλεισμό ἤ την κλειστή νοσηλεία γενικότερα, ἀποτελεῖ τραυματικό ἐμπόδιο στή θεραπεία καί ἀποκατάσταση τῆς Ψυχικῆς Διαταραχῆς.
Ἐπηρεάζει την αὐτοεκτίμηση, ἐπιβαρύνει τίς ὅποιες Δυσλειτουργίες, δημιουργώντας τεράστια προβλήματα σέ θέματα καθημερινής ζωής καί ἐργασίας.
Τό Στίγμα ἀποτελεῖ ἕνα σημαντικό κοινωνικό καί πολιτισμικό ἐμπόδιο στή πορεία προς τήν ἀποκατάσταση.
Δυστυχῶς ἐλάχιστες ἕρευνες ἔχουν γίνει μέχρι σήμερα σχετικά μέ τη στάση τῶν εἰδικῶν στά θέματα αὐτά που δείχνουν ὅτι οἱ εἰδικοί εἶναι ἐπίσης προκατειλημμένοι και συχνά τραυματίζουν με τη στάση τους και τη συμπεριφορά τους.
Πολλές ἀπ’ τίς στιγματιστικές ἀντιλήψεις προέρχονται ἀπό τούς ἴδιους τούς εἰδικούς.
Σημαντική ἀνάγκη ἐξέτασης τῶν πεποιηθήσεῶν μας καί τῶν στασεῶν μας ὡς ἐπαγγελματίες, ἀπέναντι στή Ψυχική Διαταραχή σέ ὅτι ἀφορά στην αἰτιολογία τους καί πῶς ἐπηρεάζουν τό ρόλο μας, ὡς θεραπευτές.

Ἡ ἐκπαίδευση ἀπέναντι στην ἀπάλειψη τοῦ  Στίγματος θά πρέπει νά ξεκινήσει πρῶτα ἀπό τούς εἰδικούς  καί κατόπιν νά συμπεριλάβει το κοινό καί τούς χρῆστες ὑπηρεσιῶν Ψυχικῆς Ὑγείας.

Ἀξιολογῶντας τήν ἀποτελεσματικότητα τῶν παρεμβάσεων ἡ ἐρώτηση κλειδί εἶναι, ποιά εἶναι τά κριτήρια τῆς ἐπιτυχίας στη Θεραπεία.
Θα πρέπει να  ἐπιλέξουμε σέ ὅτι ἀφορᾶ τίς διαφορετικές θεωρήσεις περί ἀποτελεσματικότητος καί ποιός  ἔχει το δικαίωμα νά ὁρίσει τί χρειάζονται οἱ χρῆστες τῶν ὑπηρεσιῶν Ψυχικῆς ὑγείας.
Οἱ πιθανοί ἐνδιαφερόμενοι εἶναι πολλοί καί ἰσχυροί, ἀπό τις φαρμακευτικές ἐταιρεῖες, τους πολιτικούς, τους συγγενεῖς και γείτονες ἤ τις διάφορες ὁμάδες πίεσης, στους ἐπαγγελματίες τῆς ψυχικῆς ὑγείας και κυρίως στο ἄτομο που βιώνει τα ψυχολογικά προβλήματα.
Κάθε ὁμάδα διαφέρει ὄχι μόνο ὡς προς τον ὁρισμό τοῦ τι θεωρεῖ ἀποτελεσματική παρεμβαση ἤ ὑπηρεσία, ἀλλά καί σέ ὅτι σχετίζεται μέ τόν ρόλο του, τήν έπιρροή του καί τελικῶς τήν ἐξουσία του.

Οἱ διάφορες ὁμάδες πίεσης που προέκυψαν ὡς ἀντίδραση στη παραδοσιακή Ψυχιατρική και τις ἀντιφάσεις της (Κίνημα Καταναλωτῶν στην Ἀμερική, ὁμάδες χρηστῶν ὑπηρεσιῶν Ψυχικῆς ὑγείας στο Ἡνωμένο Βασίλειο) σε συνεργασία με ἄλλες καταπιεσμένες μειονότητες καθώς και ἐπαγγελματίες ΨΥ με κριτική στάση άπέναντι στη παραδοσιακή Ψυχιατρική κατάφεραν να ἐπικεντρώσουν τη προσοχή τῶν ὑπευθύνων στα αἰτήματά τους.
Το 1999 τό ὑπουργεῖο ὑγείας στην Ἀγγλία ἀποφάσισε σχετικά με τα θέματα ΨΥ οἱ παρεχόμενες ὑπηρεσίες θα πρέπει να λαμβάνουν ὑπ’ὅψιν τά ἐνδιαφέροντα τῶν χρηστῶν και ὅτι οἱ στόχοι τῶν παρεμβάσεων εἶναι πολυπαραγοντικοί.
Θα πρέπει να τονίσουμε ὅτι οἱ περισσότερες ἕρευνες στη Ψυχιατρική και την Ψυχολογία ὁρίζουν ως άποτελεσματικότητα την μείωση τῶν συμπτωμάτων.
Ἀπεδείχθει ὅμως ὅτι ἡ μείωση τῶν συμπτωμάτων δεν συμβαδίζει με μία βελτιωμένη ποιότητα ζωῆς. Ἐπίσης δεν ὑπάρχει ἀπαραίτητη συσχέτιση μεταξύ τῆς σοβαρότητας τῶν συμπτωμάτων και της αἴσθησης αὐτοελέγχου ἤ ίκανότητας για ἐργασία.
Διαφορετικές ἐμπλεκόμενες ὁμάδες βλέπουν διαφορετικά τα θεραπευτικά ἀποτελέσματα. Οἱ κλινικοί ένδιαφέρονται για τη μείωση τῶν συμπτωμάτων, οἱ πολιτικοί για θέματα βίας που σχετίζονται με ψυχιατρικά προβλήματα, ἐνῶ οἱ ἀσθενεῖς ἀσχολοῦνται με την δυνατότητα ἐπιλογῆς θεραπείας ἤ ἐλέγχου τοῦ ἑαυτοῦ τους. Παρ’ὅλο που ἐπιθυμοῦν τη ἀπάλειψη τῆς συμπτωματολογίας δίνουν ίδιαίτερη ἔμφαση στη δυνατότητα για μια ἀξιοπρεπῆ ζωή.

Πολυάριθμες μελέτες δείχνουν διαφορές ὡς προς τους στόχους τῶν κλινικῶν και τῶν ἀσθενῶν. Σε μια κλινική το insight ἀποτελοῦσε το πρῶτο στόχο για το προσωπικό, ἐνῶ για τους ασθενεῖς ἦταν ὁ τελευταίος στόχος. Ἄλλες διαφορές μεταξύ είδικῶν και τῶν άσθενῶν τους σε σχέση με τις δυσκολίες στη χρήση και πρόσβαση τῶν ὑπηρεσιῶν ΨΥ. Οἱ άσθενεῖς ἀνέφεραν ὅτι δεν υπῆρχε διαθεσιμότητα στις υπηρεσίες και δυσκολία στην μεταφορά οἱ εἰδικοί ἑρμήνευσαν  τα προβλήματα με ψυχολογικούς ὄρους ὡς «ἀντίσταση τῶν πελατῶν ».
Γενικότερα οἱ άσθενεῖς ἀξιολογοῦν θέματα ἐγκατάστασης, οικονομικά, κοινωνικῶν σχέσεων και σωματικῆς υγείας ως προτεραιότητες γι αυτούς, ενῶ οἱ είδικοί δείνουν μεγαλύτερη σημασία στή διαθεσιμότητα ἐπαγγελματικῆς ὑποστήριξης και θεραπείας.

Οι ιδιοι οι ἀσθενεῖς διαμόρφωσαν μια ψυχομετρική κλίμακα που μετροῦσε τι θεωρούσαν οἱ ἴδιοι ὅτι θα τους ἐνίσχυε ψυχολογικά ἤ ποίοι ψυχολογικοί παράγοντες χρειάζονταν βελτίωση.
Αὐτοί ἦταν 5 παράγοντες

1. Αὐτοεκτίμηση και αὐτάρκεια
2. Ψυχική Δύναμη
3. Δραστηριότητα στη κοινότητα και αὐτονομία
4. Αίσιοδοξία και σταθερότητα για το μέλλον
5. Ἀντοχή σε δύσκολες καταστάσεις, Φυσιολογική χρήση τοῦ θυμοῦ

Ἀπό παθητικά ὑποκείμενα, ἰσότιμοι συνέταιροι (Ποιότική ἀνασκόπηση ἐμπλοκῆς τῶν χρηστῶν στήν ἕρευνα

Ὁ Ρόουζ 1998 ἔδειξε ότι οι ψυχικά άσθενεῖς εἶναι άπόλυτα ἰκανοί να αξιολογήσουν και να κρίνουν τις ὑπηρεσίες που δέχονται

Ἡ συμμετοχή τῶν χρηστῶν στό ἑρευνητικό του πρόγραμμα ἄλλαξε την ἐπικέντρωση τῆς μελέτης, τό σχεδιασμό της καί τελικά τό περιεχόμενο της. Δόθηκε ἰδιαίτερη προσοχή σ’αὐτή καθ’ἑαυτή τήν παρέμβαση καί στόν τρόπο πού χορηγήθηκε στούς ἐνδιαφερομένους.
Ἡ ἐμπειρία αὐτή ξεκαθάρισε τήν σημασία τῆς συμβολῆς τῶν χρηστῶν στην ἕρευνα, π.χ. με την ἀνακίνηση νέων ἑρευνητικῶν ἐρωτημάτων ἤ ἐξασφαλίζοντας ὅτι οἱ θεραπευτικές ἤ ἄλλες παρεμβάσεις εἶναι φιλικές πρός τούς χρῆστες ἤ την ἐπιλογή νέων κλιμάκων ἀξιολόγησης τῆς θεραπείας

Τά ἀποτελέσματα τῆς ἕρευνας ἔδειξαν ὅτι ἡ πρόσβαση σε ἀξιόπιστη πληροφόρηση συσχετίζεται ἄμεσα με την ἰκανοποίηση τῶν χρηστῶν ἀπό την παροχή τῶν ὑπηρεσιῶν

Ὅτι ένῶ ἤθελαν να καθορίζουν και να συμμετέχουν στο κοινοτικό σχεδιασμό τῶν παρεχομένων ὑπηρεσιῶν, ἐλάχιστες ὁμάδες συμμετείχαν.

Οἱ ἐπαγγελματίες ΨΥ ἀντιμετωπίζουν τους ἀσθενεῖς άνάλογα με τις άνάγκες τους, οἱ άνάγκες ὅμως μεταφράζονται ἀπό τους εἰδικούς ὡς προβλήματα με ἀποτέλεσμα, οἱ περισσότεροι άσθενεῖς να θεωροῦν ὅτι οἱ εἰδικοί δεν ἔλαβαν ὑπ’ὅψιν τους τα θετικά τους στοιχεῖα και ἰκανότητες, ἀλλά μόνο τα παθολογικά.

Πολλοί ἀσθενεῖς ὑποφέρουν ἀπό τις παρενέργειες τῶν φαρμάκων ἀλλά θεωροῦν ὅτι μειώνουν τα συμπτώματά τους.

Στην ἐρώτηση τι ἄλλο λείπει ἀπό τη θεραπεία τους ἕνας μεγάλος ἀριθμός ἀνεφερε κάποιον που θα μποροῦσε να μιλήσει φιλικά για καθημερινά πράγματα.

Οἱ ψυχοθεραπεῖες εἶναι πολύ δημοφιλεῖς μεταξύ τῶν χρηστῶν, ἀλλά δυστυχῶς δεν ἔχουν ὅλοι πρόσβαση σ’αὐτές.

Δεν ὑπῆρχε πρόσβαση σε ὑπηρεσίες συνηγόρων, σε ἰατρικά δεδομένα,και δυνατότητα παραπόνων.

Συμπεράσματα

Γενικότερα η εμπλοκή τῶν ασθενῶν σε θέματα πολιτικῆς τῆς υγείας, θεραπείας τους, καθώς και στα ερευνητικά προγράμματα που τους άφοροῦν εἶναι κεφαλαιώδους σημασίας. Το θέμα τῆς ἐλευθερίας στήν ἐπιλογή τῆς θεραπείας, σε συνδυασμό με τις προσπάθειες για ισχυροποίηση τῶν κινημάτων τῶν χρηστῶν ἔπαιξε σημαντικό ρόλο στην έμπλοκή τῶν  χρηστῶν στο σχεδιασμό τῶν ὑπηρεσιῶν και στις ἀποφάσεις σχετικά με τις θεραπείες που προτιμοῦν και την ὑποστήριξη πού θέλουν νά ἔχουν.

Οἱ ἀσθενεῖς ἔχουν ἤδη ἐμπλακεῖ σε θέματα ἐκπαίδευσης τῶν εἰδικῶν. Ἡ ἐκπαίδευση θα πρέπει να βοηθᾶ στην καταννόηση τῶν ἐμπειριῶν τῶν χρηστῶν  και τῶν ἀναγκῶν τους.
Οἱ ἐπαγγελματίες τῆς ψυχικῆς ὑγείας θα πρέπει να ἐπικεντρωθοῦν στην θεραπεία που ένδυναμώνει τις ὑγιεῖς πλευρές τῶν άσθενῶν και ὄχι τόσο στο μοντέλο τῶν προβλημάτων ἤ συμπτωμάτων.
Ίδιαίτερα ἡ κλειστή νοσηλεία θα πρέπει να ἀποφεύγεται, ἀλλά ὅταν συμβαίνει θα πρέπει να εἶναι μια εὐκαιρία για ψυχοθεραπευτικές παρεμβάσεις και ὄχι για παλινδρομήσεις.

Ἡ ἐκπαίδευση στη ψυχοθεραπεία με ὑψηλά κριτήρια θα πρέπει να άποσχολεῖ ὅλους τους εἰδικούς που θἄθελαν να συμμετέχουν ουσιαστικά στην προσπάθεια τῶν χρηστῶν για αὐτοδιαχείριση και οὐσιαστική θεραπεία.

Ἡ συμμετοχή  ἀσθενῶν και είδικῶν και ίδιαίτερα τῶν ψυχοθεραπευτῶν σε ὁμάδες πίεσης ὅπως το Ἀντιστῖγμα εἶναι δυνατόν να συμβάλει στην ἐπιπλέον κινητοποίηση τῶν χρηστῶν και τόν αὐτοπροσδιορισμό και την διαμόρφωση νέων δυναμικῶν στό χῶρο τῆς Ψυχικῆς ὑγείας στην Ἑλλάδα και να άναδείξει τις ἀρετές και την θεραπευτική άποτελεσματικότητα της ψυχοθεραπείας.