Εκτύπωση άρθρου

ΤΟ ΣΤΙΓΜΑ ΤΗΣ ΨΥΧΙΚΗΣ ΝΟΣΟΥ ΚΑΙ Η ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΤΩΝ ΨΥΧΙΑΤΡΩΝ

Ἀνδρέας Καπονικολός
Εἰδ.Ψυχίατρος, Ἐκπ. Ψυχαναλυτής Ὁμάδος
Δημήτρης Λίβας
Ψυχίατρος, Ψυχαναλυτής Ὁμάδος
Δημήτρης Μοσχονᾶς
Ψυχίατρος, Ψυχαναλυτής Ὁμάδος, Πρόεδρος τοῦ «ἈντίΣτίγμα»

 

Τό στίγμα ὁρίζεται ὡς ἕνα σημάδι ντροπῆς καί ἀμφισβήτησης πού θέτει ἕνα ἄτομο χωριστά ἀπό τούς ἄλλους. Τό στίγμα τῆς ψυχικῆς νόσου παρά τούς αἰῶνες μάθησης καί τῆς «δεκαετίας τοῦ ἐγκεφάλου» ἐξακολουθεῖ νά ὑπάρχει ὡς σημάδι ἀδυναμίας καί ὡς ἰσχυρό ἀρνητικό χαρακτηριστικό σέ ὅλες τίς κοινωνικές σχέσεις (Byrne, 2000).
Ἡ κοινωνία ἐξακολουθεῖ νά διακατέχεται ἀπό στερεοτυπικές ἀντιλήψεις πού ἀφοροῦν κυρίως τήν ἐπικινδυνότητα ἀλλά καί τήν ἀνικανότητα, παθητικότητα καί ἀδυναμία τῶν χρηστῶν ὑπηρεσιῶν ΨΥ (Read & Law, 1999, Byrne, 2000). Ἔρευνες δείχνουν ὅτι παρά τή θεωρητική ἀποδοχή τῶν χρηστῶν, κυρίως ἀπό ἄτομα νεαρότερης ἡλικίας, τόσο στό ἐργασιακό ὅσο καί στό κοινωνικό περιβάλλον τους, ἡ κοινωνία ἐξακολουθεῖ νά θεωρεῖ ἐπικίνδυνη τή ψυχική διαταραχή, νά ἀρνεῖται τήν παροχή ὑπηρεσιῶν ἀπό ἕνα χρήστη ὑπηρεσιῶν ΨΥ, νά μήν τοῦ παρέχει εὔκολα ἐργασία ἤ στέγη, ἐνῶ παράλληλα ἡ ψυχική ἀσθένεια τοῦ ἑνός συντρόφου θά ἀποτελοῦσε αἰτία διαζυγίου γιά ἕνα ζευγάρι (Melissa et al, 2006).
Ἡ ἀποδοχή τῶν κοινωνικῶν αὐτῶν στερεοτύπων μέ τή μορφή ἀρνητικῶν πεποιθήσεων περί ἐπικινδυνότητας, ἀνικανότητας καί ἀδυναμίας τῶν ἀτόμων μέ κάποια ψυχιατρική διάγνωση, παρά τά ἀντίθετα ἔγκυρα ἐρευνητικά δεδομένα, ὁδηγεῖ στήν προκατάληψη καί στίς συνεπακόλουθες ἀρνητικές συναισθηματικές ἀντιδράσεις, π.χ. φόβο, ὀργή. Ἡ διάκριση ἔρχεται ὡς ἀποτέλεσμα στήν προκατάληψη μέσα ἀπό διάφορες συμπεριφορές ἀποφυγῆς, ἄρνησης ἐργασιακῶν καί στεγαστικῶν εὐκαιριῶν, ἄρνησης βοήθειας.
Τό κοινωνικό στίγμα ὁδηγεῖ ἐπίσης σέ αὐτοστιγματισμό τῶν χρηστῶν ὑπηρεσιῶν ΨΥ μέ ἀνάλογα χαρακτηριστικά. Ἡ ἀποδοχή τῶν ἀρνητικῶν στερεοτυπικῶν πεποιθήσεων περί ἀδυναμίας χαρακτήρα, ἀνικανότητας κλπ, μεταφράζεται σέ ἀρνητικές συναισθηματικές ἀντιδράσεις ὅπως χαμηλή αὐτοεκτίμηση. Ἡ προκατάληψη αὐτή καταλήγει στή διάκριση μέ ἀποτέλεσμα τήν ἀδυναμία προσαρμογῆς στόν οἰκογενειακό, ἐργασιακό καί εὐρύτερο κοινωνικό χῶρο (Corrigan & Watson, 2002).
Ἡ ἐμπειρία τοῦ στιγματισμοῦ συνοδεύεται ἀπό ντροπή, ἐνοχή, μυστικότητα, ἀπομόνωση, κοινωνικό ἀποκλεισμό (Fink & Tasman, 1992- Heller et al, 1996- Read & Raynolds, 1997- Byrne, 1997). Σύμφωνα μέ κάποιους συγγραφεῖς θά μποροῦσε νά εἰσαχθεῖ ὁ ὅρος «ψυχοφοβικός» πού θά περιγράφει τά ἄτομα πού ἐξακολουθοῦν νά ἔχουν προκαταλήψεις καί ἀρνητικές συμπεριφορές γιά τήν ψυχική διαταραχή παρά τά ἀντίθετα ἐρευνητικά δεδομένα (Byrne, 2000). Οἱ ἔρευνες δείχνουν ὅτι οἱ προκαταλήψεις τῶν «στιγματιστῶν» προσδίδουν τά παρακάτω χαρακτηριστικά σέ ἕναν χρήστη ὑπηρεσιῶν ΨΥ: ἄνδρας, μέ ἀτημέλητη ἐμφάνιση, ὀξύθυμη συμπεριφορά καί χαμηλό κοινωνικό καί οἰκονομικό ἐπίπεδο. Ἐπίσης, ὅσον ἀφορᾶ τίς ὑποθέσεις γιά τή ψυχική νόσο, ἑστιάζονται στήν ἐλλειματική συμπεριφορά, στό ἀκαταλόγιστο τῶν πράξεων καί στό ἱστορικό ἀναγκαστικῆς νοσηλείας. Τέλος, οἱ γνώσεις καί οἱ πληροφορίες γιά τήν ψυχική διαταραχή μιλοῦν γιά αὐτοπροκαλούμενο νόσημα, χρόνιας μορφῆς πού δέν θεραπεύεται, ὁ ἀσθενής πρέπει νά παίρνει πάντα τά φάρμακά του γιά νά εἶναι καλά καί βέβαια ἀναφέρονται σέ βίαιη συμπεριφορά καί ἐγκληματικότητα (Byrne, 2000).
Οἱ ψυχίατροι, τόσο οἱ εἰδικευόμενοι ὅσο καί οἱ εἰδικοί, προέρχονται ἀπό τό κοινωνικό σύνολο καί ζοῦν καί ἐργάζονται μέσα σέ αὐτό. Τό ἐρώτημα πού γεννιέται εἶναι ἄν κατορθώνουν νά ξεφύγουν ἀπό τίς πολιτισμικές καί κοινωνικές ἐπιρροές καί νά ἀπαλλαγοῦν ἀπό τίς στερεοτυπικές προκαταλήψεις (Sartorius, 2000). Ἡ μέχρι τώρα ἄσκηση καί ἐφαρμογή τῆς ψυχιατρικῆς ἐπιστήμης δείχνει μέσα ἀπό ἔρευνες ὅτι ἡ διάγνωση μίας ψυχικῆς διαταραχῆς ὁδηγεῖ σέ στιγματισμό ἀκόμα καί ὅταν ἀπουσιάζει κάποια διαφορετική συμπεριφορά (Link, 1987). Αὐτό γιατί ἀκόμα κι ἄν τά διαγνωστικά συστήματα ἀποσκοποῦν στήν ἀναγνώριση καί κατανόηση τῆς ψυχικῆς νόσου, τελικά ἐνισχύουν τό κοινωνικό στίγμα καί ὑπονομεύουν τή θεραπεία. Ἡ διαγνωστική ταμπέλα βλέπει μόνο μία ἀσθένεια καί ὄχι ἕνα πρόσωπο (Phelan, Link, Stueve and Pescosolido, 2000). Ἡ πορεία καί ἡ ἐξέλιξη τῆς Ψύχωσης, ὅπως περιγράφεται στά διαγνωστικά ἐγχειρίδια εἶναι τόσο φοβιστική πού τραυματίζει ἀπό μόνη της, ὅπως καί ἡ λέξη Σχιζοφρένεια, γι αὐτό πρέπει νά ἀλλάξει, ὅπως ἔκανε ἡ Ἰαπωνική Ψυχιατρική Ἐταιρεία που ἀντικατέστησε τό 2004 τόν ὅρο σχιζοφρένεια μέ τόν ὅρο «διαταραχή ἀπαρτίωσης» (integration disorder).
Ταυτόχρονα τό κοινωνικό στίγμα ἔρχεται νά συμπεριλάβει καί τούς ἴδιους τους ψυχιάτρους. Οἱ ἀρνητικές καί ἀνακριβεῖς κοινωνικές ἀντιλήψεις γιά τούς ψυχιάτρους, τούς ἀπεικονίζουν , στήν καλύτερη περίπτωση ὡς ἐκκεντρικά ἄτομα πού μέ τήν πάροδο τοῦ χρόνου ἐπηρεάζονται ἀπό τούς ἀσθενεῖς τους καί στήν χειρότερη περίπτωση συναισθηματικά ἐξουθενωμένους (Pidd, 2003). Εἰδικότερα στή χώρα μας, στήν εἰκόνα αὐτή ἔρχεται νά συμβάλλει καί ἡ ἐμπλοκή τους στόν ἀδικαιολόγητα μεγάλο ἀριθμό ἀναγκαστικῶν νοσηλειῶν πού φτάνει καί κάποιες φορές ξεπερνᾶ τό 50% καί στίς καταχρηστικές καθηλώσεις (Ἔκθεση τῆς Ἐπιτροπῆς Ψυχιατρικῆς Μεταρρύθμισης-ΕΨΕ, 2006-2008). Ἔτσι, ἀπό τή μία ἡ ὑποτιθέμενη ἐπικινδυνότητα τῶν χρηστῶν ὑπηρεσιῶν ΨΥ δίνει γιά τόν ψυχίατρο τή λανθασμένη εἰκόνα τοῦ προστάτη τοῦ κοινωνικοῦ συνόλου, ἐνῶ ἡ ἀναγκαστική νοσηλεία καί ἡ καθήλωση δίνει τήν εἰκόνα αὐτοῦ πού καθορίζει τήν ἐλευθερία καί τήν ἀξιοπρέπεια τοῦ ἀνθρώπου. Καί οἱ δύο αὐτές εἰκόνες πλήττουν ἀνεπανόρθωτα τή ψυχιατρική ἐπιστήμη καί ἐγκυμονοῦν μεγάλους κινδύνους ὅσον ἀφορᾶ τήν ἀξιοπιστία καί τήν ἀποτελεσματικότητα τῆς θεραπείας.
Τά κριτήρια καί ὁ στόχος τῆς ψυχιατρικῆς ἐκπαίδευσης ἔρχονται λοιπόν νά παίξουν καθοριστικό ρόλο. Τά ἐρευνητικά δεδομένα παγκοσμίως δείχνουν ξεκάθαρα ὅτι εἶναι ἐπιτακτική ἡ ἀνάγκη προσαρμογῆς τῆς ψυχιατρικῆς ἐκπαίδευσης στίς σύγχρονες συνθῆκες καί ἀπαιτήσεις. Ἡ πληθυσμιακή αὔξηση, ἡ αὔξηση τῶν ψυχιατρικῶν περιστατικῶν ( 1/3 τῶν περιστατικῶν σέ πρωτοβάθμια φροντίδα ἀφοροῦν ἀγχώδεις καί συναισθηματικές διαταραχές-Μαδιανός, 2002), ἡ ἀδυναμία γιά μία οὐσιαστική ψυχιατρική μεταρρύθμιση καθώς καί ἡ δυσκολία ἐξάλειψης τῶν στερεοτυπικῶν προκαταλήψεων καί τοῦ στίγματος καθιστά ἀναγκαῖα τήν ὁλοκληρωμένη καί ἀποτελεσματική ψυχιατρική ἐκπαίδευση μέ σκοπό τήν πολυπαραγοντική ἀντιμετώπιση καί ἀνακούφιση τοῦ ἀνθρώπινου πόνου.
Αὐτό σημαίνει πολλά περισσότερα ἀπό ἐκμάθηση καταλόγων συμπτωμάτων καί τήν ἐφαρμογή ἁπλουστευτικῶν ψυχοφαρμακολογικῶν παρεμβάσεων (Tasman, 2002). Κανένα ψυχιατρικό ἐπιστημονικό σύγγραμμα ἤ διαγνωστικό έγχειρίδιο στή Βρετανία δέν ἀναφέρεται στό στίγμα (Byrne, 2000).  Ἡ ἀνυπαρξία ἤ ἡ μικρῆς κλίμακας ἐφαρμογή ὁλοκληρωμένων ἐκπαιδεύσεων σέ ψυχοθεραπευτικές προσεγγίσεις ἔχει σάν ἀποτέλεσμα τήν ἀδυναμία προσέγγισης τοῦ χρήστη ὑπηρεσιῶν ΨΥ σέ ψυχοκοινωνικό ἐπίπεδο καί στή συνέχιση ἐφαρμογῆς τοῦ βιολογικοῦ μοντέλου. Ἡ συνεπακόλουθη προσπάθεια ἐξάλειψης τῶν συμπτωμάτων ἀπομακρύνει τό ψυχίατρο ἀπό τήν ἐπιτακτική ἀνάγκη νά ἐνσκύψει στήν ἀνθρώπινη συμπεριφορά καί νά προσπαθήσει νά τήν κατανοήσει μέσα στό πραγματικό της πλαίσιο πού εἶναι τόσο ἡ θεραπευτική σχέση ὅσο καί ἡ γενικότερη συμπεριφορά καί δράση τοῦ προσώπου σέ οἰκογενειακό καί κοινωνικό ἐπίπεδο. Ἐπιπλέον, ὁ πανανθρώπινος ὑπαρξιακός φόβος γιά τήν τρέλλα προκαλεῖ σέ μεγάλο βαθμό τόν στιγματισμό. Αὐτός ὁ φόβος τῆς ἀσθενικῆς πλευρᾶς τοῦ καθενός μας, τῆς δικής μας τρέλλας, τοῦ δικού μας φόβου μήπως χάσουμε τόν ἔλεγχο τοῦ ἑαυτοῦ μας προβάλεται στούς χρῆστες ὑπηρεσιῶν ΨΥ πού ἔχουν τήν ἐτικέτα τοῦ ψυχασθενοῦς μέσω διάγνωσης.
Καθίσταται πλέον ἀναγκαία ἡ ἐνσωμάτωση ὁλοκληρωμένων ἐκπαιδεύσεων σέ ὁποιαδήποτε ψυχοθεραπευτική προσέγγιση ἐντός του γενικότερου ἐκπαιδευτικοῦ προγράμματος τῆς ψυχιατρικῆς εἰδικότητας. Ταυτόχρονα ἡ προσωπική θεραπεία τοῦ εἰδικευόμενου ψυχιάτρου θά πρέπει νά ἀποτελέσει τόν ἀκρογωνιαῖο λίθο αὐτῆς τῆς ἐκπαίδευσης. Ἄν καί προβάλλονται κάποιες ἀντιρρήσεις γιά τήν ἀναγκαιότητα τῆς προσωπικῆς θεραπείας, ἀναμφίβολα μπορεῖ νά λειτουργήσει καταλυτικά στή δημιουργία καί διατήρηση τῆς θεραπευτικῆς σχέσης ἀπό τή μεριά τοῦ θεραπευτῆ. Ἀποτελεῖ τό μέσο γιά νά ὁδηγηθεῖ στή γνώση τοῦ ἑαυτοῦ του, στήν ἐπεξεργασία τῶν «τυφλῶν σημείων» καί τῶν «σκοτεινῶν πλευρῶν»του, στήν αὔξηση τῆς ἐνσυναίσθησης, στήν καλλιέργεια τῆς αὐθεντικότητας, στό χειρισμό καί τήν ἀξιοποίηση τῶν μεταβιβαστικῶν καί ἀντιμεταβιβαστικῶν φαινομένων, τῶν προβλητικῶν ταυτίσεων καί ἄλλων φαινομένων πού μπορεῖ νά ἐμφανιστοῦν στή θεραπευτική διαδικασία. Ἐπιπλέον ἡ προσωπική θεραπεία δίνει τήν εὐκαιρία νά βιώσει ὁ θεραπευτής τό ρόλο τοῦ θεραπευόμενου καί νά τόν κατανοήσει ἀλλά καί νά καταρρίψει τίς δικές του προκαταλήψεις ἰδίως γιά τίς δύσκολες περιπτώσεις ὅπως οἱ βαριές νευρώσεις, οἱ διαταραχές προσωπικότητας καί οἱ ψυχώσεις. Νά ἀναγνωρίσει καί νά ἀντιμετωπίσει τό ἄγχος πού προκύπτει ἀπό τήν ἀντιμετώπιση τῶν περιστατικῶν καί νά προλάβει τήν ὅποια συναισθηματική ἐξάντληση καί τό σύνδρομο ἐξουθένωσης (burnout).
Ἔχοντας πετύχει μέσα ἀπό μία τέτοια ὁλοκληρωμένη ψυχιατρική ἐκπαίδευση μία ὅσο τό δυνατόν πληρέστερη προσωπική ἐξέλιξη καί ἰσορροπία, θά καταφέρει νά μειώσει τήν ἀπόσταση, λόγω προκαταλήψεων, στή θεραπευτική σχέση καί νά ἀντιμετωπίσει τό στίγμα καί τήν κοινωνική διάκριση μέσα στό θεραπευτικό σχεδιασμό καί τή θεραπευτική συμμαχία. Ἔτσι ὁ ψυχίατρος μέσα ἀπό μία κριτική θεώρηση τῆς ψυχιατρικῆς θά ἀποτελέσει τή πηγή ἀπομυθοποίησης τῆς τρέλας καί θά δώσει τό ἔναυσμα γιά τήν ἀντιμετώπιση τοῦ στίγματος.

 

Ἀναφορές

  1. Bateman A. and Holmes J. Psychotherapy training for psychiatrists: hope, resistance and reality. Psychiatric Bulletin (2001), 25, 124-125.
  2. Byrne P.  Stigma of mental illness and ways of diminishing it. Advances in Psychiatric Treatment (2002), 6, 65-62.
  3. Corrigan P.W., Watson A.C.  Understanding the impact of stigma on people with mental illness World Psychiatry. 2002 February; 1(1): 16–20
  4. Corrigan, P. W. How Clinical Diagnosis Might Exacerbate the Stigma of Mental Illness. (www.redorbit.com/news/health   5-5-07)
  5. Davidson M.  What else can we do to combat stigma? World Psychiatry. 2002 February; 1(1): 22–23.
  6. Kumar S. Burnout in psychiatrists. World Psychiatry (2007), 6(3), 186-189.
  7. McCubbin M., Cohen D.  The Rights of Users of the Mental Health System: The Tight Knot of Power, Law and Ethics XXIVth International Congress on Law and Mental Health, Toronto, June 1999.
  8. Mezzich E.J. Psychiatry for the Person: articulating medicine’s science and humanism. World Psychiatry (2007), 6(2), 65-67.
  9. Mezzich E.J. The dialogal basis of our profession: Psychiatry with the Person. World Psychiatry (2007), 6(3), 129-130.
  10. Penn D.L., Couture S.M.  Strategies for reducing stigma toward persons with mental illness. World Psychiatry. 2002 February; 1(1): 20–21
  11. Pidd S.A. Recruiting and retaining psychiatrists. Advances in Psychiatric Treatment (2003), 9, 405-413.
  12. Read J., Haslam N., Sayce L. and Davies E. Prejudice and schizophrenia: a review of the “mental illness is an illness like any other” approach. Acta Psychiatr Scand (2006), 114, 303-318.
  13. Sartorius N.  Fighting stigma: theory and practice. World Psychiatry. 2002 February; 1(1): 26–27.
  14. Tasman A. Ἐνσυναίσθηση, νόημα καί ἡ σχέση γιατροῦ-ἀρρώστου. Ψυχιατρική (2002), 13, 287-296.
  15. Μαδιανός Μ. Ἡ ψυχιατρική περίθαλψη στήν Ἑλλάδα τοῦ 21ου αἰώνα. Ψυχιατρική (2002), 13, 297-300.
  16. Σαμίου Κ. Ἡ προσωπική θεραπεία τοῦ ἐκπαιδευόμενου ψυχοθεραπευτοῦ. Βιβλιογραφική ἀνασκόπηση. Διπλωματική ἐργασία Ἰνστιτοῦτο Ὁμαδικῆς Ἀνάλυσης Ἀθηνῶν, Ἀνοικτό Ψυχοθεραπευτικό Κέντρο, Ἀθήνα 2007.
  17. Σολδάτος Κ., Μαυρέας Β., Καπρίνης Γ., Μπεράτη Σ., Ἀγγελόπουλος Ν., Λειβαδίτης Μ., Σκαπινάκης Π., Ζέρβας Ι. καί Λύκουρας Ε. Διαπανεπιστημιακή ἐναρμόνιση προπτυχιακῆς καί μεταπτυχιακῆς ἐκπαίδευσης στήν Ψυχιατρική-Κείμενα συμφωνίας τῶν μελῶν τοῦ Ἑλληνικοῦ Κολλεγίου Ἀκαδημαϊκῆς Ψυχιατρικῆς. Ἀρχεῖα Ἑλληνικῆς Ἰατρικῆς (2006), 23(4): 379-392.